‘Ik weet niet goed wie ik ben,’ vroeg iemand in mijn mail. ‘Hoe ontwikkel ik een gevoel over mijn ik?’ 

Eerlijk gezegd is het al een oude vraag. In mijn mapje met blogs zag ik dat ik was begonnen om er hier een blog over te maken, want het leverde een interessant gesprek op, waar vast ook andere mensen wat aan kunnen hebben. Daarom heb ik hem recent toch voor jullie uitgewerkt.

Allereerst: wie ben ik, is een filosofische vraag waarop menig volwassene ook geen antwoord weet te geven. Wie je bent is per situatie anders, je verandert als je ouder wordt, als je ingrijpende dingen meemaakt. Het is een proces dat nooit ophoudt.

Een baby ziet zichzelf als verlengstuk primaire verzorger. Op een gegeven moment komt er een besef: ‘Wacht eens, ik ben ook iemand, ik kan dingen zeggen en doen die ik zelf vind’. Op de peuterschool krijgen ouders dan hun eerste stoute mama/ stoute papa te horen. Een moment om trots op te zijn! 

Op een zeker moment in de pubertijd, maken veel jongeren mee dat ze zich ineens ergens op hun gemak voelen, dat ze compleet zijn, dat ze zich niet anders hoeven voor te doen dan ze zijn. Een zeer prettig gevoel, dat naarmate je ouder wordt vaker hoort te gebeuren, op meerdere plekken. Ik hoor hier, ik mag er zijn, ik draag iets bij. Dat is geen gevoel dat er altijd maar is, meestal is leven best hard werken, maar als het zo nu en dan opduikt weet je toch dat je op de goede weg bent naar zelfstandigheid. 

En veel mensen zeggen pas als ze rond de vijftig zijn: ‘Oke, voel ik dat ik mezelf kan zijn.’

Maar de stappen tussen baby en tiener zijn heel belangrijk, al was het maar omdat je in die periode ook veel keuzes moet maken: welke opleiding, welk werk, welke toekomst past bij mij. Lastig, als jezelf niet goed kent.

Dat gevoel: ‘ik ben ook iemand’ kan verstoord zijn, bijvoorbeeld als je autisme hebt. Als je uitgaat van autisme als ontwikkelingsstoornis, ontwikkelt dit onderdeel van je denken zich dus minder snel. Omdat de rest van de wereld doorgaat mis je stapjes in het ontwikkelingsproces rondom ‘ik’ en daar kun je lang last van houden.

“Heb je ook een idee hoe het komt dat precies dat verstoord is of vertraagd ontwikkelt? En is dit iets anders dan in de symbiose blijven hangen?“

Als we wisten hoe het ontwikkelingsproces bij autisme verstoord raakt, waren we een heel eind. Dat het genetisch is, daarover zijn de meeste mensen het wel eens. Wat er dan precies genetisch wordt doorgegeven is lastiger. Er zijn verschillende theorieën over, van geboren worden met een onaf zenuwstelsel tot een andere aanleg van de synapsen in de hersenen, waarbij men vermoedt dat er te veel synapsen zijn. Een ander type brein, dus, dat zich op een andere manier ontwikkeld.

Het is over het algemeen niet zo dat iemand met autisme in de symbiose met diens ouders blijft hangen en zich daar niet van los kan maken. Dit wordt in het veld wel eens gedacht omdat mensen met autisme lang afhankelijk blijven van hun ouders. Maar ze weten, soms wat later dan andere kinderen maar toch, heel goed dat ze een eigen persoon zijn en niet hetzelfde zijn als hun ouders. Dit is namelijk een proces dat geoefend kan worden: als je ouders uit beeld zijn, hou jij niet op met bestaan. Het duurt soms wat langer, maar dit proces wordt vrijwel altijd wel doorlopen. Het probleem zit hem er meer in dat de ontwikkeling daarna anders verloopt. De vervolgstappen in de ontwikkeling van het ‘ik’ die later op gang komen, kunnen minder makkelijk geoefend worden.   

Bij iemand met autisme zie je op allerlei ontwikkelingsgebieden dat dat de ontwikkeling wel plaatsvindt, maar niet op het ‘juiste’ moment, namelijk: als het bij leeftijdsgenootjes gebeurt, zodat je samen kan oefenen. Dat oefenen is heel belangrijk en helaas ook het punt waarop de achterstand kan groeien. 

Mijn zoon was 13, 14 toen hij rollenspellen interessant ging vinden, en rollenspellen uitspelen is een deel van de ik-ontwikkeling. Normaal gesproken beginnen kinderen al voor hun 3e verjaardag met die rollenspellen. Samen ontdekken ze wat wel en niet kan, wat ze zelf leuk vinden, wat de ander leuk vindt en dus ook: wat jij en anderen niet leuk vinden. Dit is een manier om jezelf te leren kennen. Vind op je dertiende maar eens anderen die dat spel met je kunnen doen, op dezelfde ongedwongen, onderzoekende manier als peuters dat doen.

Met deze uitleg in je broekzak is het logisch dat je een ontwikkelingsachterstand niet zomaar inloopt. En het is dan ook logische dat je, als je op andere ontwikkelingsgebieden achterloopt, of soms juist voor, dit ook niet samen met leeftijdsgenoten op een natuurlijk manier onderzoekt en oefent. Terwijl al dat oefenen juist zorgt voor een gevoel van ‘wie ben ik’.

“Wat kan ik doen om mezelf toch beter te leren kennen? “

Sommige centra voor autisme bieden een ‘ik ben ik’ training waarin je samen met de therapeut op zoek gaat naar: wat is mijn lijf, hoe zie ik eruit, wat kan het, wat vind ik leuk om te doen, wat vind ik stom (heel belangrijk) – uitgebouwd tot hoever een kind dat aankan. Je probeert daarmee een proces dat normaal gesproken onbewust en vrijwel vanzelf verloopt na te bootsen in de hoop dat je die gaatjes vult. Vaak blijft wel de vraag: is het denken van het kind hier al aan toe, of nog niet. Zo niet, dan zal het op dat moment niet veel uithalen.

Bij jongeren kan een therapeut maar ook een begeleider kan een grote rol spelen. Wat je wilt is die ontwikkeling, die op jongere leeftijd niet kwam, alsnog beleven op een manier die bij jou past. Het geeft geen zin om als achttienjarige kassaatje te gaan zitten spelen of ‘en dan was jij de vader en ik het huisdier’. Wat wel zin heeft is samen zaken bespreken als: wat vind jij leuk, wat vind ik leuk, waarom zijn dat niet dezelfde dingen? Waar liggen jouw grenzen, waar de mijne? Wat past bij mij, wat juist niet? Wat kan ik goed, wat niet en vind ik wat ik goed kan ook leuk? Besef ik wel wat ik goed kan? Er zijn verschillende kaartspellen te koop die vragen bieden waarmee je samen verder kan praten, zoals deze: https://coach-materialen.nl/product/kwaliteitenspel/?utm_source=chatgpt.com

Het is ook helpend om zelf, met je begeleider, vragen te bedenken en de antwoorden op te schrijven, zodat je na een aantal maanden kan bekijken of je er nog hetzelfde over denkt of nieuwe inzichten hebt opgedaan. Wie je bent, is altijd ontwikkeling. Maar het is wel fijn om het zo nu en dan samen te vatten, om te voelen dat de verschillende delen van jezelf bij je passen. 

Een andere goede manier is om te zoeken naar volwassen vervangers van kinderspel. Dat kan sporten zijn, of toneelspelen, muziek maken of kunst. Er zijn veel mensen die al deze cultuuruitingen kinderlijk en tijdverspilling vinden, maar dat zijn ze natuurlijk niet. Je leert jezelf erdoor kennen, op een manier die veilig is: er gebeuren geen rampen als het toch niet lukt of niet bij je past. Deze vormen van cultuur zijn een onderdeel van de groei die we doormaken en een manier om jezelf te leren kennen als je de verbinding met je ik om welke reden dan ook kwijt bent geraakt.

Bij onze Stichting Hoek6 spelen we met kleine groepen jongeren tabletop RPG’s zoals Magic en Dungeons and Dragons. Sowieso zit je daar met mensen die ongeveer hetzelfde meemaken als jij en ook in de oefenfase van verschillende processen verkeren. Bovendien zit je aan tafel als jezelf maar ook als het karakter dat je speelt. Dat maakt het een stuk makkelijker om bepaald gedrag uit te proberen: negatieve reacties zijn niet tegen jou, maar tegen je personage bedoeld. Ook dit is een goede manier om jezelf beter te leren kennen en meer zelfvertrouwen te krijgen. Wij zitten in De Zilk, maar veel spellenwinkels bieden game-avonden, waar je ook eens zou kunnen kijken of dit iets voor je is. 

Het antwoord op de vraag: wie ben ik, is een antwoord dat nooit af is. Het werken aan het leren kennen van je zelf is niet 123 klaar, het is een proces. Maar het is wel prettig als je tenminste een beginpunt hebt en daar kunnen deze tips bij helpen.